زيارت، زمينه‌ساز شناخت و تربيت است

تنها روزی كه در طول سال روز زيارتی مخصوص حضرت امام رضا(ع) است روز 23 ذيقعده هر سال است كه امسال مصادف شده است با روز 20 آبان‌ماه تا در آن روز دل‌های عاشق خود را به زير گنبد طلايی آن حضرت برسانند و امام خود را زيارت كنند. يكی از موضوعاتی كه پيوسته دستاويز مغرضان و دشمنان شيعه بوده، مسئله «زيارت» است. آنان كوشيده اند زيارت امامان معصوم و اوليای دين را بدعت و شرك معرفی كنند و از اين رهگذر، پيروان اهل بيت(ع) را مشرك می دانند. مرحوم علامه امينی در كتاب شريف الغدير، با تكيه بر منابع متعدد و روايات فراوان، كوشيده است بی پايه بودن ادّعاهای دشمنان را اثبات كند.

تنها روزی كه در طول سال روز زيارتی مخصوص حضرت امام رضا(ع) است روز 23 ذيقعده هر سال است كه امسال مصادف شده است با روز 20 آبان‌ماه تا در آن روز دل‌های عاشق خود را به زير گنبد طلايی آن حضرت برسانند و امام خود را زيارت كنند.

 به گزارش خبرگزاری قرآنی ايران (ايكنا) شعبه مؤسسات قرآنی مردم‌نهاد، مؤسسه قرآنی ثقلين، زيارت، نمودی از احساس شوقِ درونی انسان است. چگونه می‌شود دوستدار پيامبر، اهل بيت و نيكان بود و شوق ديدارشان يا زيارت مزارشان يا ديدن ردّ پا و نشان از كويشان نداشت؟ زيارت، زبان علاقه و وابستگی حقيقی و نوعی رابطه عاطفی و پيوند قلبی است. زيارت، الهام گرفتن از اسوه ها، تعظيم شعائر و تقدير از فداكاری‌ها و پاكی‌ها و زمينه‌ساز شناخت و تربيت است. زيارت، طهارت روح، توبه از بدی‌ها، برگزيدن راهی به سوی پاكی‌ها و گشودن پنجره‌ای به سوی نور را به دنبال دارد. زيارت، خود را محك زدن است. آنكه كنار مرقد شهيد يا ولی خدا يا پيامبر و امام می‌ايستد، گويا در برابر آينه‌ای تمام قد ايستاده كه «سيمای حق» و «قامت فضيلت» را نشان می‌دهد.

زيارت، در لغت به معنای ديدار كردن و رفتن به مشاهد متبركه است. در عرف هم زيارت به ديدار كسی برای بزرگ شمردن و احترام به او معنا می‌شود. زيارت اصطلاحی نيز يعنی حاضر شدن زائر نزد قبری با آگاهی و شناخت از شخصيت كسی كه در آنجا به خاك سپرده شده است. زيارت، يعنی به خانه امن امام پناه آوردن و فيض‌های بی شماری را نصيب خود كردن. زيارت، يعنی تكريم و تجليل از پيشوايانی كه لحظه ای از انديشه هدايت و ارشاد و تعليم غفلت نداشته، عمر پربار خويش را در راه راهنمايی مردم به پايان رساندند. زيارت، يعنی تقدير و سپاس گزاری از زندگی سراسر ايثار، فداكاری و جانبازی سروران دين. زيارت، يعنی خلوت گزيدن و راز و نياز داشتن و انس يافتن با حجت خدا و در يك كلام، زيارتْ صيقل دادن روح و شست و شوی دل از آلودگی گناه است.

دانشمندان اسلام به پيروی از آيات قرآن و احاديث، برای زيارت، به ويژه زيارت قبر صالحان و پيامبران فضيلت و ثواب قائل شده اند. در صدر اسلام، زيارت قبر پيامبر اسلام (ص) و شهيدان راه خدا در ميان مسلمانان يك سنت بود؛ چنان كه فاطمه زهرا (س) هر جمعه به زيارت قبر عموی خود حمزه می‌رفت و در كنار قبر او نماز می‌گذارد و گريه می‌كرد. زيارت قبور اين گروه از شخصيت ها از جمله امام رضا(ع) نوعی سپاسگزاری و قدردانی از جانبازی و فداكاری‌های آنان است. اثر ديگر زيارت، ياد مرگ است كه باعث می شود انسان خود را برای زندگی هميشگی آماده كند و غم و شادی اين دنيا را گذرا بداند و فريب اين دار فانی را نخورد.

از صدر اسلام تاكنون، مسلمانان مزارهای اوليای خدا و بزرگان دين را زيارت می‌كنند. در اين ميان، قبر پاك پيامبر اكرم(ص)، بيشتر از همه زيارت می‌شده است. همه فرقه های اسلامی، نماز و دعا خواندن كنار اين قبرها و تبرك و توسل جستن به آنها و نيز تقرب به خدا به وسيله زيارت آنها را پذيرفته، با همه تفاوت های مذهبی، بر اين مسئله اتفاق نظر دارند. از جمله اين شخصيت های دينی، بلال حبشی مؤذّن پيامبر اكرم صلی الله عليه و آله است كه در سال بيستم هجری درگذشت و در دمشق به خاك سپرده شد بسياری از نيكان و اوليا او را زيارت می كنند. نيز قبر سلمان فارسی كه در سال 36 درگذشت، زيارتگاه بسياری از اولياست.

يكی از موضوعاتی كه پيوسته دستاويز مغرضان و دشمنان شيعه بوده، مسئله «زيارت» است. آنان كوشيده اند زيارت امامان معصوم و اوليای دين را بدعت و شرك معرفی كنند و از اين رهگذر، پيروان اهل بيت(ع) را مشرك می دانند. مرحوم علامه امينی در كتاب شريف الغدير، با تكيه بر منابع متعدد و روايات فراوان، كوشيده است بی پايه بودن ادّعاهای دشمنان را اثبات كند.

رسول خدا(ص) فرمود: «به زودی پاره تن من در زمين خراسان دفن می‌شود. هر غمناك و محزونی كه او را زيارت كند، بدون شك خداوند غم و اندوه او را برطرف می‌كند و هر گنهكاری كه او را زيارت كند، بدون شك خداوند گناهان او را می‌آمرزد». همچنين خود امام رضا(ع) هم فرمود: «هر كه مرا با اين دوری قبر و غربت زيارت كند، در روز قيامت در سه جا نزد او می‌آيم تا او را از هول و هراس‌های وحشتناك رهايی بخشم: هنگامی كه نامه‌های اعمال نيكوكاران در دست راست و نامه‌های اعمال بدكاران در دست چپ آنان پرواز كند، نزد صراط، و نزد ميزان و ترازوی اعمال».

خداوند در قرآن می‌فرمايد: «گمان نكنيد كسانی كه در راه خدا كشته می شوند، مرده اند؛ بلكه زنده اند و نزد پروردگارشان روزی داده خواهند شد». بر اين اساس، اهل بيت (ع) كه همگی شهيدان و شاهدانِ محضر حق هستند، زنده و جاويدان بوده، در حضور او ميهمان اند. ارواح طيبه و مطهر آنان نيز از زيارت، دعا و توسل ما آگاه است و زيارت آنها پس از شهادت، با ديدار آن بزرگواران در زمان حيات ظاهری تفاوت ندارد. امام صادق(ع) می‌فرمايد: «هر كس ما را پس از شهادت زيارت كند، گويا در زمان حياتمان به زيارت ما آمده است».

زيارت، اعلام وفاداری و زنده نگهداشتن نام و ياد اوليای خداست. حضرت زهرا(س) هر هفته برای زيارت شهيدان از مدينه به مزار شهدای احد می‌رفت. ايشان از تربت قبر حمزه سيدالشهداء، تسبيحی ساخته بود و ذكرهای مخصوص خود را با آن می‌گفت و بدين وسيله، همراه با ياد خدا، ياد شهيدان را نيز گرامی می‌داشت. پس از شهادت مظلومانه امام حسين (ع) نيز، از تربت پاك و مقدس ايشان تسبيح و مُهر ساخته شد. ذكر گفتن با اين تسبيح و سجده بر تربت پاك كربلا، و نيز زيارت آن حضرت و ياد كردن از مظلوميت و غربت او هنگام نوشيدن آب، همواره از سوی اهل بيت (ع) سفارش شده است.

زيارت، توجه به اوليای خدا و واسطه قرار دادن آنها برای نزديكی بيشتر به خداست. حضرت امام هادی (ع) كه خود دارای مقام والای امامت و ولايت بود، به هنگام بيماری، شخصی را به كربلا فرستاد تا در كنار قبر پاك امام حسين (ع) در حق ايشان دعا كند. آن حضرت به كسی كه در اجرای اين دستور شگفت زده شده بود، فرمود: «رسول خدا (ص) از خانه خدا و حجرالاسود برتر بود، ولی گِرد خانه خدا طواف می كرد و به حجر دست می‌كشيد و آن را می‌بوسيد. همانا خدای تعالی را قطعه زمين‌هايی ممتاز است كه دوست دارد در آنها خوانده شود و خواسته كسی را كه در آنجا دعا می كند، استجابت می‌نمايد». حرم امام رضا(ع) هم از اين دست زمين‌هاست.

قرآن كريم در چندين آيه، بر اوليای خدا سلام و درود فرستاده است، مانند آنجا كه می‌فرمايد: «سلام و تحيت بر نوح باد»؛ «سلام و تحيت خدا بر ابراهيم باد»؛ «سلام و تحيت خدا بر موسی و هارون باد»؛ «سلام بر رسولان». ما نيز به پيروی از خداوند و كلام وحی، به رسول خدا و اهل بيت او سلام می‌فرستيم. بدين ترتيب، هم به پيشگاهشان اظهار احترام و ارادت می كنيم و هم از خداوند متعال برای آنها فزونی درجات می‌طلبيم. سلام بر اوليای خدا، در واقع نوعی سپاسگزاری از آنان است؛ سپاس از رنج هايی كه آن بزرگواران برای تبليغ حقايق اسلامی به جان خريدند تا ما امروز در شمار اهل اسلام باشيم.

زيارت، با ذكر و ياد فضيلت ها و مصيبت های وارد شده بر اهل بيت(ع) همراه است. چنان كه خداوند در قرآن كريم، از گرفتاری ها و مشكلات پيامبران و يارانش ياد می‌فرمايد، در زيارت‌ها نيز جملاتی درباره مظلوميت اهل بيت(ع) آمده كه زائر با خواندن زيارت نامه و توجه به جمله‌های آن، بيشتر با حقانيت و مظلوميت معصومان(ع) آشنا می‌شود و پيوند روحی ژرف‌تری با آنان برقرار می‌كند، برای مثال در زيارت نامه امام رضا(ع) می‌خوانيم: «سلام بر تو ای جانشين نيكوكار و باتقوا، گواهی می‌دهم كه تو آن چنان خدا را خالصانه عبادت كردی تا يقين و درجه شهادت به تو رسيد». نيز در جای ديگر می‌خوانيم: «خدايا! لعنت كن قاتلان اهل بيت پيامبر را و لعنت كن دشمنان خاندان محمد را، و عذاب آنها را به بدترين درجه عذاب و خفت و خواری در بالاترين درجه برسان».

همان گونه كه بوسيدن جلد قرآن كريم نشان دهنده احترام به صاحب اين كتاب مقدس و فرمان های اوست، بوسيدن در و ديوار و ضريح حرم پاك معصومان هم، نشانه احترام كردن و محبت داشتن به آن بزرگواران به شمار می آيد. در قرآن كريم آمده است: «حضرت يعقوب، پيراهن يوسف را به چشم نابينای خود كشيد و ديدگانش شفا يافت.» اين پيراهن هم در ظاهر از پارچه ای شبيه ديگر پيراهن ها بود، ولی مدتی به دليل قرار گرفتن كنار بدن حضرت يوسف (ع)، شفابخش شد. همچنين هنگامی كه حضرت رسول اكرم(ص) پس از مراسم حج سر خود را می‌تراشيد، اصحاب موی سر آن حضرت را برای تبرك می‌بردند. اگر عاشقان اهل بيت(ع)، آستان بوس اوليای دين اند، اگر تبرك می‌جويند و اگر به آستان امامان معصوم متوسل می‌شوند، همه و همه از عشق و محبت به بندگان خالص خدا سرچشمه می‌گيرد و راهی برای نزديكی به ذات مقدس پروردگار است.

بزرگی و قدرت، فقط از آنِ خداست، ولی خداوند برخی از بندگان شايسته‌اش را جلوه‌گاه بخشندگی خويش می‌كند. از اين رو برای نشان دادن جايگاه والای آنان، به بندگان دستور می‌دهد اگر می‌خواهند به خدا برسند، در اين راه حركت كنند و اگر از خدای بی نياز كمك می خواهند، خدا را به حرمت و قداست آن بزرگواران سوگند داده، آنان را «وسيله» قرار دهند؛ چنان كه در قرآن شريفش می‌فرمايد: «ای اهل ايمان! از خدا بترسيد و به خدا توسل جوييد». امام رضا(ع) نيز واسطه فيض ميان مولا و بندگان است. آن گاه كه عنايت آن امام مهربان، رحمت الهی را شامل حال زائر می سازد و او را بر سفره كرم خويش مهمان می كند، دل هر عاشقی را به وجد می آورد و او را به سوی حرم باصفايش می كشاند.

در قرآن كريم به رعايت ادب حضور در پيشگاه پيشوايان مذهبی چنين تصريح شده است: «ای اهل ايمان! صدايتان را بالاتر از صدای پيغمبر بلند نكنيد». بنابراين، زيبنده است زائر كوی امام رضا(ع) نيز با توجه به حضورش در مقابل معصوم، آداب زيارت را كه در ذيل آمده رعايت كند: معرفت به ولايت؛ رعايت تقوا؛ ياری همراهان؛ داشتن وضو و غسل زيارت؛ پوشيدن لباس پاكيزه؛ باوقار و آرامی گام برداشتن و ذكر و تسبيح خداوند گفتن؛ گرفتن اذن دخول هنگام ورود؛ خواندن زيارت نامه؛ خواندن دو ركعت نماز زيارت؛ رعايت حقوق و احترام ديگران؛ مقدّم داشتن اوليای خدا بر خود؛ بهره گيری معنوی و وداع به اميد زيارت دوباره.

حضرت امام خمينی (ره) ارادت خاصی به امامان معصوم و از جمله امام رضا(ع) داشتند و پيش از پيروزی انقلاب اسلامی، چند بار در فرصت‌های مختلف به زيارت ايشان شتافتند. شهيد محراب آيت‌اللّه صدوقی می‌گويد: «ما مسافرت‌هايی با امام به مشهد مقدس برای انجام زيارت كرده‌ايم. ايشان در آن مسافرت‌ها، اخلاق پدرانه‌ای با ما داشتند». حضرت امام با ارادت قلبی به اهل بيت(ع) همواره به آن بزرگواران متوسل می‌شد و در مواقع حساس، از آنان كسب تكليف می‌كرد. از جمله يكی از رابطان ايشان درباره پيام امام در مورد لايحه ضد اسلامی انجمن‌های ايالتی و ولايتی برای رساندن به شهرهای استان خراسان می‌گويد: هنگامی كه برای آخرين بار به حضور ايشان برای دريافت آخرين پيغام ها و سفارش ها رسيدم، حضرت امام به من فرمودند: «شما مستقيما قبل از هر كاری در مشهد به محضر علی بن موسی‌الرضا(ع) مشرف شويد و از حضرت كمك بخواهيد».

گنجينه سخنان حضرت رضا(ع)، دريای بيكرانی است كه در قطره قطره زلال آب حياتش، بهره هايی والاتر و باارزش‌تر از مرواريد نمايان می‌شود؛ به شرط آنكه صدف سخت دل را بشكافيم و دُرّ ناب كلامش را به نهان خانه دل راه دهيم. بسيار نيكوست كه زائر، عارف به سخنان آن بزرگوار بوده و همراه با زيارت پذيرای آن سخنان باشد، چرا كه به كارگيری رهنمودهای امام رضا(ع) در زندگی، همانند زيارت و حضور هميشگی در پيشگاه آن معصوم خواهد بود.

تنها روزی كه در طول سال روز زيارتی مخصوص حضرت امام رضا(ع) است روز 23 ذيقعده هر سال است كه امسال مصادف شده است با روز 20 آبان ماه تا در آن روز دل‌های عاشق خود را به زير گنبد طلايی آن حضرت برسانند و امام خود را زيارت كنند.