بيت المقدس كه يكي از تاريخي‌ترين و مذهبي‌ترين شهرهاي جهان به شمار مي‏رود، از ديرباز از ارزش و فضيلت بسياري در ميان مسلمانان و طرفداران ديگر اديان آسماني برخوردار بوده است. بر اساس برخي روايات اين شهر توسط حضرت سليمان نبي عليه السلام ساخته شده است .(التهذيب، شيخ طوسي، ج‏6، ص‏22) بسياري از پيامبران الهي در اين سرزمين مقدس زندگي كرده و در آنجا دفن شده‏اند. امام محمد باقر عليه السلام به محمد بن مسلم در اين باره فرمودند: «هنگامي كه حضرت يعقوب از دنيا رفت، يوسف عليه السلام او را در تابوتي به سوي ناحيه شام حمل كرده و در بيت المقدس دفن نمود. (وسائل الشيعه، ج‏3، ص‏164) اين شهر تاريخي، مذهبي و معنوي از همان آغاز ظهور اسلام به دليل امتيازها و ويژگي‌هايي كه داشته و به عنوان سومين شهر مقدس مسلمانان بعد از مكه و مدينه مورد توجه علماي اسلامي قرار داشته است. تاليفاتي در زمينه "فضائل نويسي " بيت المقدس همواره به خصوص در ميان مورخين ساكن اين ديار رايج بوده است.

كتاب‌هايي همچون «فضائل بيت المقدس، الفتح القسي في الفتح القدسي، الانس في فضائل القدس، روضة الاولياء في مسجد الايلياء، تحصيل الانس لزائر القدس، الانس الجليل بتاريخ القدس و الخليل» از اين جمله است. ارزش معنوي اين شهر از آن رو داراي اهميت بيشتري در ميان مسلمانان است كه پيامبر اسلام صلي‌الله عليه‌ و آله تا 17 ماه پس از هجرت به مدينه به سوي مسجدالاقصي نماز مي‏خواندند. از اين رو از اين شهر همواره به عنوان قبله اول مسلمانان ياد مي‌شده است. موضوع ديگري كه موجب تاكيد بر اهميت والاي اين شهر شده، بيان مسئله آغاز معراج رسول خدا صلي‌الله‌عليه‌وآله از «مسجد الاقصي» در شهر بيت المقدس در قرآن كريم بوده است. آنجا كه خداوند متعال در سوره اسراء مي‏فرمايد: «سبحان الذي اسري بعبده ليلا من المسجد الحرام الي المسجد الاقصي الذي باركنا حوله لنريه من آياتنا» (اسراء:1); «پاك و منزه است‏ پروردگاري كه در شب معراج بنده خود را از مسجد الحرام به مسجد الاقصي كه اطرافش را مبارك ساخته‏ايم سير داد تا آيات خود را [در معراج] به او نشان دهيم.»

به باور بسياري از مفسران قرآن، عبارت «باركنا حوله‏» حاكي از آن است كه مسجدالاقصي علاوه بر اينكه خود سرزميني مقدس است، اطراف آن [شهر بيت المقدس] نيز سرزمين مباركي است و اين ممكن است ‏به بركات ظاهري آن اشاره كند؛ زيرا بيت المقدس ناحيه‏اي سرسبز، خرم و مملو از درختان پربار و آبهاي جاري و آبادانيها و زيبايي‌ها است، و نيز امكان دارد اشاره به بركات معنوي آن باشد; زيرا اين سرزمين مقدس در طول تاريخ كانون پيامبران بزرگ الهي و خاستگاه نور توحيد و خداپرستي بوده است . (رك: الميزان علامه طباطبائي ذيل آيه 1سوره اسراء) علامه طباطبائي در ادامه تفسير اين آيه روايتي از امام صادق عليه السلام را در اين باره ذكر مي‌كند كه مي‌فرمايند: «وقتي رسول خدا صلي الله عليه و آله را هنگام معراج به بيت‌ المقدس مي‏بردند، جبرئيل عليه‌السلام او را بر براق (مركب آسماني) سوار كرد و با هم به بيت‌المقدس آمدند. جبرئيل محراب‌هاي پيامبران بزرگ را به آن حضرت نشان داد و پيامبر اكرم صلي الله عليه و آله نيز در آن محراب‌ها نماز گزارد .» (الميزان ذيل آيه)

 علامه در ادامه با ذكر روايتي ديگر، توصيف پيامبر از اين سفر را اين گونه بيان مي‌كند: «من هنگام ورود به بيت المقدس براق را به حلقه‏اي كه پيش‌تر انبياي گذشته مركب خود را به آن مي‏بستند، بستم و وارد مسجد الاقصي شدم. جبرئيل هم در كنار من بود. در آنجا ابراهيم خليل، موسي و عيسي و عده بسياري از انبياي بزرگ الهي به خاطر من اجتماع كرده و آماده اقامه نماز بودند. من هيچ ترديدي نداشتم كه جبرئيل بر همه ما امامت‏ خواهد كرد; اما هنگامي كه صف‌ها مرتب شد جبرئيل بازوي مرا گرفته و جلو برد و من بر آنان امامت كرده و نماز خواندم.» بنا بر اين روايت پيامبر اسلام درشب معراج در بيت‌المقدس حضور يافته و در نماز جماعت، امامت انبياي بزرگ الهي را بر عهده داشته است. مفسران در آيات ديگري نيز به بيت‌المقدس و مسجد الاقصي اشاره كرده و به طور مثال از ابن عباس نقل شده است كه در آيه «و آوينا هما الي ربوة ذات قرار و معين» (مؤمنون50) منظور بيت المقدس است.

 در آيه «واستمع يوم ينادي المنادي من مكان القريب» (ق. 41) نيز بعضي مفسران «المنادي» را اسرافيل عليه‌السلام دانسته‌اند كه از «قبة الصخره» در بيت المقدس ندا در مي‌دهد، كه «المكان القريب» در اينجا صخره بيت المقدس است. (تفسير قرطبي ذيل آيه) همچنين در آيه «و نجيناه و لوطا الي الارض اللتي باركنا فيها للعالمين» (انبياء 71) منظور از ارضي كه خداوند آن را بركت داده است، را بيت المقدس دانسته‌اند. (رك: براي تفصيل بيشتر به «انس الجليل بتاريخ القدس و الخليل» اثر قاضي مجيرالدين حنبلي) خداوند اين سرزمين را به وسيله بسياري از پيامبران خويش (از ابراهيم تا عيسي عليهم السلام) مقدس و ممتاز گردانيد. از ابن فارس نقل شده است: «بيت المقدس را انبياء بنا كردند و در آن سكونت كردند و در هر وجب از خاك يا پيامبري نماز گزارد و يا فرشته‌اي بر آن وارد شده و تسبيح نموده است.» (معجم البلدان، ج1 ص112، الانس الجليل ج1 ص311) پس از فتح مسالمت‏آميز اين شهر توسط مسلمانان در زمان عمر بن خطاب، مسلمانان به دليل احترام و قداست خاصي كه براي آن قائل بودند نام آن را كه تا آن زمان «ايلياء» بوده به «بيت المقدس‏» تغيير دادند. يكي از نكاتي كه همواره فضائل نويسان در بيان فضائل اين شهر به آن استناد جسته‌اند، تعداد بسيار زيادي از صحابه‌ پيامبر است كه در فتح بيت المقدس حضور داشتند و امروز آرامگاه بسياري از آنها در اين شهر قرار دارد. صحابه، تابعين و مجاهداني چون «عبادة بن صامت انصاري» ، و «شدادبن اوس» ، زن زاهده و نيكو كار «رابعه عدويه»، «محمد بن كرام» متكلم و پيشواي فرقه كراميه و «بكر بن سهيل ورمياطي» از اين جمله‌اند. فضائل نويسان، محدثان و علماي شيعه و سني در باب فضائل بيت‌المقدس روايات بسياري نقل كرده اند كه در بسياري از اين روايات به قداست و فضيلت مسجدالاقصي به عنوان نگين مقدس اين شهر اشاره تمركز شده است. به طور مثال پيامبر اسلام در بيان فضائل مسجدالاقصي مي‌فرمايند: «فيه المحشر و المنشر و الصراط و الميزان.» رواياتي نيز در اين باب وارد شده است كه در آن (مسجدالاقصي) محلي است كه در آن اسرافيل در روز محشر در آن مكان در صور خود خواهد دميد. از اين رو از فضائلي كه همواره براي بيت‌المقدس بر شمرده اند فضيلت و ثواب بسيار بالايي است كه اقامه نماز در مسجد اين شهر يعني مسجد الاقصي دارا مي‌باشد. فقها و علماي اسلامي در بيان فتاوا و ثواب بالاي نماز خواندن در مسجدالاقصي همواره به روايات مأثوره در اين باره استناد جسته اند و بنابر روايات شيعه نماز در اين مسجد پس از مسجد الحرام و مسجد النبي و مسجد كوفه بيشترين ثواب را دارد. هر چند كه در بعضي روايات در رتبه سوم قرار گرفته است. شيخ حر عاملي در «وسائل الشيعه» روايتي از حضرت علي عليه السلام نقل مي‌كند كه حضرت در آن مي فرمايند: «اربعة من قصور الجنة في الدنيا: المسجد الحرام و مسجد الرسول صلي الله عليه و آله و مسجد بيت‌المقدس و مسجد الكوفة» [چهار بنا در روي زمين از كاخ‌هاي بهشتي است: مسجدالحرام، مسجد رسول الله صلي الله عليه و آله، مسجد بيت المقدس و مسجد كوفه .] (وسائل الشيعه، ج‏5، ص‏283) همچنين در روايت ديگري حضرت نماز در مسجد بيت المقدس را با هزار نماز معادل مي‏داند و مي‏فرمايد: «صلاة في بيت المقدس الف صلاة» (النهايه، شيخ طوسي، ص‏108) حضرت امام محمد باقر عليه السلام نيز خطاب به ابو حمزه ثمالي مي‌فرمايد: «المساجد الاربعة: المسجد الحرام و مسجد رسول‏الله صلي الله عليه وآله و مسجد بيت المقدس و مسجد الكوفه، يا ابا حمزة! الفريضة فيها تعدل حجة والنافلة تعدل عمره» (وسائل الشيعه، ج‏5، ص‏289) كه حضرت در اين روايت نماز واجب در اين مسجد را برابر با حج واجب و نافله در آن را برابر با يك عمره دانسته است.

شيخ طوسي در كتاب من لايحضر حديثي از پيامبر را در رابطه با مسجد الاقصي نقل مي كند كه در آن پيامبر اكرم به علي عليه السلام فرمودند: «اي علي در شب معراج سه جا نام تو را در كنار نام خود ديدم و با نگاه به آن آرامش يافتم. ابتدا هنگامي كه در شب معراج به بيت المقدس رسيدم و روي صخره آن نوشته شده بود: "لااله الا الله محمد رسول الله ايدته بوزيره و نصرته بوزيره، فقلت لجبرئيل عليه السلام من وزيري؟ فقال علي بن ابي طالب. " دوم در سدرة‏المنتهي و سوم در عرش رب‌العالمين.» (من لا يحضره الفقيه، شيخ طوسي، ج‏4، ص‏371) اين جايگاه والاي شهر بيت المقدس به واسطه مكان‌هاي مقدسي كه در آن واقع شده همچون مساجد، و مدفن انبياي الهي و صحابه و علماي اسلامي و قداست ذاتي اين منطقه، باعث شده است كه همواره علما و فقهاي اسلامي در ادوار مختلف تاريخ به ويژه هر زمان كه اين سرزمين مورد تعرض شد، واكنش نشان داده و دغدغه خود را نسبت به اين مكان مقدس نشان دهند. كتاب‌هاي بسياري كه در واكنش به جنگ‌هاي صليبي در باب فضائل بيت المقدس نوشته شده است نشان دهنده اين موضع است. فتاوا و پيام‌هاي زيادي كه در واكنش به اشغال اين سرزمين توسط اسرائيل از سوي علماي اسلامي حتي پيش از اشغال صادر شده است در واقع امتدادي از همين جريان است كه اعلام روز جهاني قدس توسط امام خميني ره نقطه اوج آن است.

View Larger Map